Intelligentie voor zeven cent: de rekening verhuist naar de fysieke laag
Vier bedrijven, 725 miljard dollar, één jaar. Amazon, Microsoft, Alphabet en Meta maakten eind juli hun investeringsplannen voor 2026 bekend: samen circa 725 miljard dollar aan kapitaaluitgaven, 77 procent meer dan het record van ongeveer 410 miljard van vorig jaar (CNBC, 28 juli 2026). Vrijwel al dat geld gaat naar de fysieke laag van kunstmatige intelligentie: chips, datacenters en stroomaansluitingen. Tegelijk daalt de prijs van het product dat uit die machines komt sneller dan die van vrijwel elk ander industrieel goed. Een miljoen tokens op GPT-3.5-niveau kostte in november 2022 nog 20 dollar. In oktober 2024 was dat 7 dollarcent, een factor 280 goedkoper in 23 maanden (Stanford AI Index 2025). Die schaar, instortende productprijzen naast exploderende investeringen, is het thema van deze week. Wie de zeven stacks volgt, herkent het patroon. Overvloed in de ene laag verplaatst de schaarste naar de laag eronder. Deze nieuwsbrief zoekt uit waar de rekening landt: bij stroom, netcapaciteit en de vraag wie die infrastructuur mag gebruiken.
De week in zeven stacks
Energy en food. Nederland verbood zonneparken op landbouwgrond met het argument dat grond schaars is. Agri-PV laat zien dat dezelfde hectare voedsel en stroom kan leveren. De analyse De hectare die twee keer oogst ontleedt waarom dubbel ruimtegebruik in het beleid nog nauwelijks bestaat.
Health. Roche test zosurabalpin bij 400 patiënten, het eerste echt nieuwe antibioticum in vijftig jaar. De markt eromheen is intussen failliet: een eerder bedrijf ging ten onder op 800.000 dollar omzet met een goedgekeurd middel. Over dat marktfalen en het abonnementsmodel als uitweg gaat deze analyse.
Information. Twee kanten van dezelfde medaille. Moonshot gaf topmodel Kimi K3 gratis weg en drukte daarmee de prijs van intelligentie verder omlaag. Tegelijk liet een autonoom AI-systeem zien wat goedkope intelligentie in verkeerde handen doet: 17.000 acties in tweeënhalve dag binnen de systemen van Hugging Face.
Materials. Europa verplicht batterijrecycling en exporteert intussen minstens 60 procent van de zwarte massa, precies nu de terugwinplicht voor lithium ingaat. En de lab-diamant zakte van 3.400 naar zo'n 560 dollar per karaat, waarmee de duurste marketingtruc ter wereld zichtbaar werd ontmanteld.
Time. De Nederlandse economie groeide in 2025 met 1,8 procent terwijl er 0,6 procent minder uren werd gewerkt. Wie krijgt de gewonnen tijd? Die vraag staat centraal in deze analyse van de tijdstack.
Intelligentie voor zeven cent
Op 27 juli zette Moonshot AI de volledige gewichten van Kimi K3 online: 2,8 biljoen parameters, een contextvenster van een miljoen tokens, 1,4 terabyte aan bestanden, gratis te downloaden. Het is het grootste open-weight model ooit vrijgegeven. Wie acht Nvidia H100-kaarten heeft, draait sindsdien een model van vrijwel frontier-niveau zonder ooit nog een API-rekening te betalen. De marktprijs van een antwoord, van een vertaling, van een stuk code, kruipt daarmee verder richting de kale stroomkosten.
Die beweging is niet nieuw, wel steeds sneller. De Stanford AI Index becijferde dat de prijs van inferentie op GPT-3.5-niveau tussen november 2022 en oktober 2024 daalde van 20 dollar naar 7 cent per miljoen tokens. Sindsdien is het niet gestopt. Open modellen uit China, van DeepSeek tot Kimi, zetten een bodem onder de markt: zodra een gesloten aanbieder zijn prijs te hoog zet, stapt de klant over op een gratis alternatief dat 90 tot 95 procent van de kwaliteit levert.
Wat doet vraag bij een prijs die naar nul beweegt? Die explodeert. Google verwerkte in mei 2026 naar eigen zeggen 3,2 biljard tokens per maand, oftewel 3.200 biljoen. Dat is zeven keer zoveel als een jaar eerder en 330 keer zoveel als in mei 2024 (Google I/O 2026). Alleen al de Gemini-modellen draaiden in het tweede kwartaal 22 miljard tokens per minuut. Elke efficiëntiewinst wordt onmiddellijk opgegeten door nieuw gebruik: agents die zelfstandig doorwerken, video die tokens vreet, redeneermodellen die per vraag tientallen keren meer rekenen dan hun voorgangers.
En dus verschuift de schaarste naar beneden, naar de fysieke laag. Het Internationaal Energie Agentschap rekent in het basisscenario op een verdubbeling van het wereldwijde stroomverbruik van datacenters: van 415 terawattuur in 2024 naar 945 terawattuur in 2030, tegen die tijd bijna 3 procent van al het elektriciteitsverbruik op aarde. De Verenigde Staten (plus 240 TWh) en China (plus 175 TWh) nemen samen bijna 80 procent van die groei voor hun rekening, Europa ongeveer 45 TWh (IEA, Energy and AI). Het IEA waarschuwt bovendien dat tot 20 procent van de geplande datacenterprojecten vertraging riskeert door gebrek aan netcapaciteit.
Nederland levert het spiegelbeeld van deze mondiale race. Begin 2026 zette TenneT de aansluitverzoeken van meerdere datacenters op pauze. Het Australische Goodman, dat sinds 2021 wachtte op een toegezegde aansluiting van 70 megawatt bij Vijfhuizen, stapte naar de rechter en verloor: zonder getekend contract geen afdwingbaar recht op stroom, oordeelde de kortgedingrechter eind april. Het net rond Vijfhuizen is pas tussen 2033 en 2035 voldoende verzwaard. Rond Utrecht en Eindhoven belanden sinds 1 juli alle nieuwe aanvragen op de wachtlijst (NOS, 29 april 2026). De week-29-nieuwsbrief noemde de netaansluiting al het schaarse goed; de rechter heeft die schaarste nu ook juridisch bekrachtigd.
Hoe hard de vlucht uit het volle net gaat, toonde SpaceX deze week. Het bedrijf meldde bij zijn kwartaalcijfers dat het eind dit jaar 2 gigawatt aan rekenkracht wil hebben staan en mikt op 10 tot 20 gigawatt eind 2027, deels in een baan om de aarde (Data Center Dynamics, 5 augustus). Wie geen netaansluiting krijgt, koopt zijn eigen gasturbine, zonnepark of raket. De infrastructuur volgt het kapitaal, niet de wachtrij.
Het patroon past precies in de kernclaim van dit project. Intelligentie is bezig een overvloedig goed te worden, zoals licht dat werd na de gloeilamp. Maar de schaarste verdwijnt niet, ze verhuist. Naar chips, waarvan de productie bij een handvol bedrijven ligt. Naar stroom, waarvan de levering afhangt van vergunningen en koperen kabels. En naar de wachtrij, die geen natuurwet is maar een ontwerpkeuze: wie vooraan staat bepaalt welke toepassingen er komen.
De twee curves van deze week: de prijs per miljoen tokens op GPT-3.5-niveau daalde van 20 dollar (november 2022) naar 7 cent (oktober 2024), terwijl het IEA het stroomverbruik van datacenters ziet verdubbelen van 415 TWh (2024) naar 945 TWh (2030). Bron: Stanford HAI AI Index 2025, IEA Energy and AI (april 2025), capex-ramingen CreditSights, juli 2026.
De economie erachter
Wordt AI zuiniger, dan lost het energieprobleem zichzelf op? De cijfers zeggen van niet. Google rapporteerde in 2025 een 33 keer lagere energiekost per Gemini-tekstprompt, tot 0,24 wattuur per vraag. Toch steeg het totale verbruik onverminderd door. Dit is de Jevons-paradox in real time: efficiëntiewinst verlaagt de prijs, een lagere prijs vergroot het gebruik, en het totale verbruik stijgt (Luccioni e.a., FAccT 2025). Onderzoekers waarschuwen dat het rebound-effect bij AI boven de 100 procent kan uitkomen, omdat elke bespaarde rekencyclus meteen wordt herbelegd in nieuwe toepassingen.
De verdeling van winst en verlies wordt intussen scherper. Winnaars: chipfabrikanten, grondeigenaren met een bestaande netaansluiting, en kapitaalverschaffers die 725 miljard dollar aan bouworders zien langskomen. Verliezers: partijen achterin de wachtrij, van woningbouwprojecten tot mkb-bedrijven die willen elektrificeren, en de gesloten modelbouwers wier marges door gratis open gewichten worden weggeconcurreerd. De marge verschuift van het model naar de machine: wie rekenkracht en stroomcontracten bezit, verdient aan elke token, ongeacht welk model wint.
Implicatie voor de information-stack
Voor de information-stack is de les van deze week dubbel. De bovenkant van de stack, het model zelf, beweegt sneller richting overvloed dan vrijwel iedereen twee jaar geleden voorspelde: 280 keer goedkoper, en het beste gratis model komt inmiddels uit Beijing. Maar de onderkant, chips en stroom, verankert zich juist dieper in de energy-stack. Informatie-overvloed zonder energie-overvloed is een halve belofte. Wie de informatiestack wil openhouden voor iedereen, moet dus vooral de fysieke laag ontwerpen: netcapaciteit, vergunningsprocedures en de verdeling van de wachtrij. Schaarste is daar geen natuurwet, maar een reeks keuzes die deze week voor de rechter, in Californië en in Beijing werden gemaakt.
Wat te volgen komende week
Drie indicatoren om in de gaten te houden. Eén: de kwartaalcijfers van Nvidia eind augustus, en vooral de ordervooruitzichten; die tonen of de 725 miljard dollar capex ook in 2027 doorloopt. Twee: het vervolg van de zaak-Goodman en de wachtrijbesluiten van TenneT en ACM; elk nieuw vonnis bepaalt scherper wie stroom krijgt en wie wacht. Drie: het aandeel van open-weight modellen in het wereldwijde tokenverbruik op platforms als OpenRouter; stijgt dat verder, dan zakt de prijs van intelligentie opnieuw en groeit de druk op de fysieke laag navenant.