1,2 gigawatt als toegangsprijs: het Australische antwoord op de Nederlandse stroomwachtlijst

Sinds 1 juli 2026 komen ook Nederlandse kleinverbruikers, aansluitingen tot 3x80 ampère, op een wachtlijst zodra hun regio geen stroomcapaciteit meer heeft. Branchevereniging KHN adviseert ondernemers daarom nu al een aansluiting aan te vragen, voordat de wachtlijst verder oploopt.

De regio Flevopolder-Gelderland-Utrecht liet deze lente al zien hoe zoiets eruitziet. TenneT waarschuwde in februari voor een dreigende, volledige aansluitstop. Het ministerie van Economische Zaken, de ACM en de netbeheerders voorkwamen daarna een brede stop in vier van de vijf deelgebieden. In een deel van de provincie Utrecht bleef een tijdelijke pauze voor nieuwe aansluitingen, ook voor huishoudens, alsnog nodig.

Aan de andere kant van de wereld koos het Australische datacenterbedrijf Firmus Technologies eind juni voor een andere volgorde. Firmus tekende een twaalfjarig contract met handelshuis Gunvor voor 600 megawatt stroom voor zijn AI-fabrieken in Zuid-Australië. De voorwaarde: Gunvor bouwt 1,2 gigawatt nieuwe zon- en windcapaciteit en 1,5 gigawattuur batterijopslag, waaronder een batterij van 200 megawatt en 800 megawattuur bij het dorp Koolunga. Geen wachtlijst, maar een toegangsprijs: wie stroom wil, financiert eerst het aanbod.

Twee antwoorden op dezelfde schaarste, namelijk stroomnetcapaciteit. Nederland verdeelt de bestaande ruimte via een rij. Zuid-Australië laat de nieuwe vrager de ruimte vergroten.

Hoe we hier kwamen

Het Nederlandse net is gebouwd voor voorspelbare, centraal opgewekte stroom die één kant op stroomt. Zonnepanelen, warmtepompen, elektrische auto's en datacenters vragen nu tegelijk capaciteit, vaak in twee richtingen. Sinds 1 januari 2026 geldt een prioriteringskader van de ACM: zorg, drinkwater en scholen krijgen voorrang bij schaarse capaciteit. Andere sectoren, zoals de horeca, vallen erbuiten en komen op de wachtlijst terecht. Landelijk stonden begin 2026 ruim 14.000 aanvragen voor stroomafname en bijna 8.600 voor invoeding bij de regionale netbeheerders in de wachtrij, goed voor ruim 9.100 respectievelijk 4.590 megawatt.

Zuid-Australië begon vanuit een andere uitgangspositie. De staat haalde in 2025 al 77 procent van zijn elektriciteit uit zon en wind. In het laatste kwartaal van dat jaar liep dat aandeel op tot 84 procent, het hoogste van enig groot elektriciteitsnet ter wereld op dat moment. Vlak voor de Firmus-deal kondigde de deelstaatregering een aparte datacenterstrategie aan en werkt ze aan wetgeving die de energie-inzet van datacenters reguleert.

De economie erachter

Het verschil zit in wie het uitbreidingsrisico draagt. In Nederland ligt dat risico bij de wachtende partij: de wachtlijst kost de aanvrager tijd, niet de netbeheerder geld. In het Australische model draagt Firmus zelf bij aan de uitbreiding. De batterij bij Koolunga bereikte financiële close dankzij een langjarig afnamecontract met Gunvor. Firmus verplicht zich bovendien tot 220 uur per jaar minder stroom te verbruiken, zodra de groothandelsprijs een afgesproken drempel overschrijdt. De nieuwe vraag betaalt dus niet alleen voor opwek, maar ook voor flexibiliteit.

Dat is geen garantie tegen schaarste, wel een andere verdeling ervan. Zuid-Australië ging vorige maand nog van drie dagen boven de 100 procent hernieuwbare stroom naar zijn slechtste winddroogte in zeven jaar. De bestaande batterijvloot dekt gemiddeld nog geen twee uur af. Pas de nieuwste tenders leggen acht uur opslag vast. Wie zijn eigen aanbod financiert, moet dus ook de opslagduur goed inschatten, anders verplaatst hij het schaarsteprobleem in de tijd in plaats van het op te lossen.

Niet elk antwoord op dezelfde AI-stroomvraag kiest voor hernieuwbaar. Elon Musk kocht deze maand voor ongeveer een miljard dollar een gasturbinebedrijf om zijn Grok-datacenters van stroom te voorzien, zie de ontwikkelingen-feed. Ook dat is eigen stroom meebrengen, maar zonder de opwek- of flexibiliteitsverplichting die het Zuid-Australische model kenmerkt.

Implicatie voor de energie-stack

Voor de Nederlandse energie-stack is de les niet dat het Australische contract een op een te kopiëren is. De ACM-regulering, TenneT's rol als gereguleerde transporteur en de Australische groothandelsmarkt verschillen fundamenteel. Wel laat het zien dat een wachtlijst geen natuurwet is, maar een ontwerpkeuze binnen een specifiek marktmodel. Nederlandse netbeheerders experimenteren al met congestiecontracten, waarbij grootverbruikers tegen korting flexibiliteit leveren. De vraag is of dat model kan opschalen naar een verplichting zoals in Zuid-Australië: nieuwe aansluiting, mits eigen opwek en flexibiliteit.

Wat te volgen

Drie indicatoren voor de komende twaalf maanden. Ten eerste, het aantal Nederlandse congestiecontracten dat grootverbruikers afsluiten in ruil voor voorrang op de wachtlijst. Ten tweede, de gemiddelde opslagduur van nieuwe Nederlandse batterijprojecten, nu doorgaans twee tot vier uur, tegenover de acht uur die Zuid-Australië inmiddels aanbesteedt. Ten derde, of de tijdelijke pauze in de provincie Utrecht na de herbeoordeling in oktober 2026 wordt verlengd, verkleind of uitgebreid naar andere regio's.