De installatiequote klimt naar 42,8 procent, de vakman blijft schaars

De installatiebranche groeide in 2026 voor het eerst in twee jaar weer, blijkt uit het rapport Economische Vooruitzichten 2027 en verder dat Techniek Nederland op 25 juni publiceerde. Het productievolume stijgt dit jaar met 2,1 procent. Toch is dat geen reden tot opluchting bij de brancheorganisatie. Niet de vraag naar warmtepompen, laadpalen en zonnepanelen bepaalt volgens directeur Erik van Engelen of een project doorgaat, maar de beschikbare uitvoeringscapaciteit.

Installatietechniek vormt inmiddels 42,8 procent van elke bouwsom in de utiliteitsbouw en 19,5 procent in de woningbouw, meldt het rapport. Beide aandelen stijgen al jaren, doordat gebouwen steeds afhankelijker worden van warmtepompen, batterijen en slimme energiesturing. De techniek zelf wordt goedkoper en beter, zoals talloze ontwikkelingen op de ontwikkelingen-feed van Alithea laten zien. Maar wie de techniek aansluit, is een ander verhaal.

Hoe we hier kwamen

UWV bracht de opgave in 2022 voor het eerst scherp in kaart: 48.000 vacatures stonden open voor beroepen die de energietransitie mogelijk moeten maken, van elektriciens tot werkvoorbereiders. Sinds 2016 was dat aantal met 31.000 gestegen. Vier jaar later is de kern van het probleem ongewijzigd. Het recente rapport Kansrijke Beroepen 2026-2027 van UWV noemt elektriciens, installateurs van zonnepanelen en laadpalen en monteurs van laag-, midden- en hoogspanningsnetten opnieuw als beroepen met uitstekende vooruitzichten. Sommige van die beroepen staan al jaren onafgebroken op die lijst.

Dat is geen toeval. Onderzoek van het Planbureau voor de Leefomgeving en het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) verklaarde dat al in 2023: omscholing naar een technisch beroep duurt minimaal vijf jaar. Bovendien vraagt vrijwel elke investeringscategorie in de energietransitie, van woningisolatie tot windparken, om dezelfde knelpuntberoepen. Prioriteren tussen projecten helpt dus nauwelijks. Ze vissen allemaal in dezelfde krappe vijver van technici en engineers.

De economie erachter

De schaarste aan vakmensen werkt door in de kwaliteit van het werk. Branchevereniging Techniek Nederland waarschuwde eerder al voor ondeugdelijk gemonteerde zonnepanelen. Er gelden geen wettelijke kwaliteitseisen voor installateurs, en door de drukte blijft er weinig tijd over voor scholing en controle. ABN AMRO registreerde eind 2022 een piek van 39 procent onvervulbare vacatures in energietransitie-gerelateerde beroepen: bijna vier op de tien vacatures bleven structureel open staan. Tegelijk grepen zzp'ers hun kans. In de eerste drie kwartalen van 2022 schreven zich ruim 3.400 nieuwe eenmanszaken in de bouwinstallatie in, tegen 2.600 een jaar eerder. Meer handen, maar niet per se meer opleiding of toezicht.

De sector reageert nu vooral door arbeid uit het proces te halen in plaats van erbij te zoeken. Techniek Nederland noemt AI, robotisering, standaardisatie en prefabricage als speerpunten. Installaties worden steeds vaker in de fabriek voorbereid en als complete module op de bouwplaats geplaatst, zodat een monteur minder uren per project nodig heeft. Van Engelen rekent voor dat slimme, geïntegreerde energiesystemen een kwart van de piekbelasting op het elektriciteitsnet kunnen wegnemen, wat het belang van snelle uitrol alleen maar vergroot. Maar prefabricage werkt vooral bij nieuwbouw en herhaalbare klussen. Een naoorlogse rijwoning met een unieke meterkast laat zich niet zomaar modulair verbouwen, en precies daar zit de klus die Nederland de komende jaren moet klaren.

Implicatie voor de onderwijs-stack

Hier raakt de energietransitie de kern van de onderwijs-stack. De techniek is, zoals eerdere Alithea-analyses over batterijen en warmtepompen al lieten zien, geen bottleneck meer. Ze is beschikbaar en wordt jaarlijks goedkoper. De opleidingscapaciteit is dat wel. Vijf jaar omscholingstijd is geen natuurwet. Het is het resultaat van decennia waarin technisch beroepsonderwijs minder prestige en minder praktijkplekken kreeg dan academisch onderwijs. UWV probeert dat met projecten als Be An Engineer te repareren, waarbij zij-instromers met behoud van uitkering in deeltijd een diploma elektrotechniek, bouwkunde of civiele techniek halen. Dat soort constructies verkort de weg naar het beroep voor individuen, maar vervangt geen structurele uitbreiding van praktijkopleidingen. Schaarste aan vakmensen is, net als de schaarste die eerder in de energie-stack werd blootgelegd, een ontwerpkeuze in het onderwijsstelsel. Geen technische grens.

Wat te volgen

Drie indicatoren geven het komende jaar zicht op de richting. Ten eerste het aandeel onvervulbare vacatures in de knelpuntberoepenlijst van UWV, dat sinds 2022 nauwelijks structureel is gedaald. Ten tweede de instroom in technische mbo- en bbl-opleidingen: groeit het aantal jongeren dat kiest voor het vak waar de vraag zit? Ten derde de installatiequote uit het volgende Techniek Nederland-rapport, die laat zien of prefabricage en robotisering het beslag op schaarse vakmensen per project daadwerkelijk verlagen.