Belastinggeld betaalt het onderzoek, een handvol uitgevers int de winst
Sinds eind 2025 geldt in de Verenigde Staten een nieuwe regel. Elk wetenschappelijk artikel dat met federaal belastinggeld is betaald, moet direct gratis te lezen zijn. Geen embargo van twaalf maanden meer. Geen betaalmuur. De richtlijn stond al in een memo uit 2022 van het Amerikaanse Office of Science and Technology Policy. De deadline voor volledige invoering was 31 december 2025. Vanaf 2026 is die van kracht.
De regel raakt aan een ongemakkelijk feit. Het onderzoek was al betaald. De belastingbetaler financierde het salaris van de onderzoeker, het laboratorium en vaak ook de subsidie. Toch verdween het resultaat jarenlang achter de betaalmuur van een private uitgever. Wie het wilde lezen, betaalde een tweede keer.
Hoe winstgevend dat model is, laat één cijfer zien. De divisie Scientific, Technical & Medical van RELX, het moederbedrijf van Elsevier, boekte in 2024 een aangepaste bedrijfswinst van ongeveer 1,17 miljard pond. De omzet was ruim 3 miljard pond. Dat is een marge van bijna 38 procent. Weinig sectoren komen in de buurt.
Hoe we hier kwamen
Wetenschappelijke kennis is een merkwaardig product. Kopiëren kost vrijwel niets. Een artikel dat eenmaal geschreven is, kan een miljoen keer worden gelezen zonder dat de kosten stijgen. In economische termen is het een niet-rivaliserend goed. Schaarste zit er niet van nature in. Ze is toegevoegd.
Dat gebeurde in stappen. Onderzoekers leveren hun artikel gratis aan. Vakgenoten beoordelen het gratis, als peer reviewer. De uitgever organiseert dat proces, zet er een merk op en vraagt de auteur om het copyright over te dragen. Daarna verkoopt hij de toegang terug aan de universiteitsbibliotheken die het onderzoek deels al financierden. Het prestige van een tijdschrift als Nature werkt daarbij als slot. Wie carrière wil maken, moet daar publiceren, bijna ongeacht de prijs.
De economie erachter
Open access moest dat slot openbreken. Het idee is simpel: laat de auteur vooraf betalen, dan is het artikel voor iedereen gratis. In de praktijk verschoof de betaalmuur alleen. Hij staat nu aan de publicatiekant. Publiceren in Nature via de gouden route kost sinds 2026 een Article Processing Charge van 10.850 euro per artikel. Dat is geen drukfout.
Zo ontstaat een nieuw verdelingsprobleem. Een leesmuur sluit lezers buiten. Een publicatiemuur sluit auteurs buiten. Een onderzoeker in Lagos of Jakarta kan tienduizend euro niet opbrengen. De marge van de uitgever blijft intact, want alleen de betaler is van naam veranderd. Dit is het reboundeffect van slecht ontworpen openheid. De kosten verdwijnen niet. Ze verschuiven naar wie het minst kan betalen.
Toch kantelt de macht langzaam. Grote bibliotheekconsortia zeggen contracten op. Nederland liep daarin voorop. Het aandeel open access van Nederlandse wetenschappelijke artikelen steeg van 42 procent in 2016 naar 95 procent in 2024. Dat blijkt uit cijfers die de Universiteiten van Nederland jaarlijks aan het ministerie van OCW rapporteren. Die stijging is geen natuurwet. Ze is het resultaat van harde onderhandelingen.
Implicatie voor de informatie-stack
Voor de informatie-stack is dit een kernvoorbeeld. Kennis is de grondstof van elke andere transitie. Een goedkopere zonnecel, een beter gewas, een nieuw medicijn: alles begint bij een gepubliceerd inzicht waarop anderen kunnen voortbouwen. Zolang dat inzicht achter een muur zit, vertraagt de hele keten.
Europa kiest daarom voor een andere route dan de betaalde open access. De Raad van de Europese Unie riep in mei 2023 op tot steun voor publicatiemodellen zonder winstoogmerk, zonder kosten voor auteur of lezer. Dat model heet diamond open access. Twee projecten binnen Horizon Europe, DIAMAS en CRAFT-OA, kregen samen acht miljoen euro om die infrastructuur op te bouwen. Een klein bedrag, maar een principiële keuze. Overvloed betekent hier niet gratis lezen tegen een hoge auteursprijs. Het betekent een systeem waarin niemand rente int op iets wat de samenleving al betaalde. Losse signalen van die beweging staan in de ontwikkelingen-feed.
Wat te volgen
Drie indicatoren maken de komende twaalf maanden zichtbaar of de kanteling doorzet. Ten eerste de prijs van de Article Processing Charges. Dalen ze onder druk van de opzeggingen, of houden de grote uitgevers stand? Ten tweede het aandeel diamond open access in Nederland en Europa. Groeit de infrastructuur van DIAMAS door, of blijft het bij proefprojecten? Ten derde de naleving van de Amerikaanse regel. Handhaven de subsidieverstrekkers de embargostop echt, of ontstaan er sluiproutes? De marge van de uitgevers blijft de scherpste graadmeter. Zolang die rond 38 procent ligt, is de schaarste nog niet verdwenen.