Zeewater voor 28 cent per kuub: ontzilten werd goedkoop, Nederland ziet toch een tekort aankomen
In september 2020 sloot Dubai een contract dat de watersector op zijn kop zette. De Hassyan-installatie, een omgekeerde-osmosefabriek van 120 miljoen gallon per dag, levert ontzilt zeewater voor 0,277 dollar per kubieke meter. Het was volgens netbeheerder DEWA het laagste tarief ooit geboden in een openbare aanbesteding. De installatie draait sinds 2024.
Vijf jaar later, in maart 2025, publiceerde het RIVM een rapport met een omgekeerde boodschap: de bestaande Nederlandse drinkwaterbronnen zijn na 2030 mogelijk niet voldoende om aan de stijgende vraag te voldoen. Een land dat voor een kwart onder zeeniveau ligt, omringd door water, stevent af op een drinkwatertekort. Die twee feiten naast elkaar leggen de kern van het probleem bloot. Zoet water is niet schaars omdat het er niet is. Het is schaars omdat de toegang ertoe zo is georganiseerd.
Hoe zeewater goedkoop werd
De eerste generatie ontziltingsinstallaties werkte thermisch: zeewater verdampen en de damp opvangen. Dat kostte volgens pompenfabrikant Danfoss tot 27 kilowattuur per kubieke meter. Omgekeerde osmose veranderde dat: water wordt onder hoge druk door een membraan geperst dat zout tegenhoudt. Met energieterugwinning uit de pekelstroom zakte het verbruik decennium na decennium.
In mei 2023 zette het proefproject DESALRO 2.0 op de Canarische Eilanden een record: 1,861 kilowattuur per kubieke meter. Dat is opmerkelijk dicht bij de natuurkundige ondergrens. Onderzoekers becijferden in Science al in 2011 dat het theoretische minimum bij vijftig procent terugwinning rond 1,06 kilowattuur ligt. De techniek is dus grotendeels uitontwikkeld. Wat overblijft als kostenpost is de prijs van elektriciteit zelf.
De economie erachter
Ontzilt water is in feite gestolde elektriciteit. Hoogdrukpompen verbruiken zo'n zeventig procent van de energie van een installatie. Waar zonnestroom goedkoop is, wordt water dat ook. Dat verklaart waarom de records in de Golf en op de Canarische Eilanden vallen: veel zon, lage stroomprijzen, grootschalige aanbestedingen.
De hefboom zit ook in de bestaande voorraad. Danfoss rekende uit dat het moderniseren van alle verouderde installaties wereldwijd naar 2 kilowattuur per kuub circa 247 terawattuur per jaar zou besparen, vergelijkbaar met het volledige Spaanse elektriciteitsverbruik in 2020. Er zijn ook echte nadelen. De pekel die overblijft moet ergens heen, en goedkoper water lokt meer verbruik uit: het bekende rebound-effect dat bij elke kostendaling opduikt.
Voor Nederland is ontzilting van zeewater niet de logische eerste stap. Brak grondwater bevat veel minder zout en kost dus veel minder energie om te zuiveren. Het RIVM noemt brak grondwater als aanvulling voor de korte termijn, met zeewater en gezuiverd afvalwater als opties daarna. De echte flessenhals is juridisch: de wet- en regelgeving moet worden aangepast voordat drinkwaterbedrijven deze bronnen überhaupt mogen gebruiken. De schaarste zit hier niet in de techniek of in de natuur, maar in het toelatingskader. Dat is een ontwerpkeuze.
Implicatie voor de energie-stack
Als de kostprijs van water vrijwel volledig uit elektriciteit bestaat, wordt water een energieproduct. Dat opent een mogelijkheid die in het huidige Nederlandse debat nauwelijks voorkomt: ontzilting en vergaande zuivering als flexibele stroomvraag. Een installatie kan draaien op uren met overvloedige zon en wind, wanneer stroomprijzen laag of zelfs negatief zijn, en het product is opslagbaar in bekkens en waterleidingen. Waterzuivering wordt dan een vorm van vraagsturing die het net ontlast in plaats van belast. De kostendaling van zonnestroom en de zoektocht naar flexibele vraag, beide gedocumenteerd in de energie-stack, bepalen daarmee direct hoe duur nieuw drinkwater wordt. Recente bewegingen op dit snijvlak staan in de ontwikkelingen-feed.
Wat te volgen
Drie indicatoren voor de komende twaalf maanden. Ten eerste: past het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat de regelgeving aan die brak grondwater, zeewater en gezuiverd afvalwater als drinkwaterbron toestaat, als vervolg op het Actieprogramma beschikbaarheid drinkwaterbronnen. Ten tweede: zakken nieuwe aanbestedingen rond de Middellandse Zee en in de Golf structureel onder de 0,30 dollar per kuub zonder subsidie. Ten derde: haalt een productie-installatie, geen proefproject, voor het eerst een verbruik onder de 2 kilowattuur per kubieke meter.