Een magneet van ijzer en stikstof: 1.500 ton per jaar tegen een markt die 85 procent in één hand heeft
Het Amerikaanse bedrijf Niron Magnetics start in het vroege voorjaar van 2027 met de productie van permanente magneten zonder zeldzame aardmetalen. De fabriek in Sartell (Minnesota) haalt 1.500 ton per jaar. Het bedrijf haalde daarvoor een lening van 150 miljoen dollar op bij de Shakopee Mdewakanton Sioux Community. Het gaat om ijzernitride: ijzer en stikstof, twee van de meest voorkomende grondstoffen op aarde (Argus).
Het nieuws is klein naast de markt waar het in landt. In juli 2026 rekende het Internationaal Energieagentschap voor hoe geconcentreerd de keten nog is. Het aandeel van de grootste leverancier in de raffinage van zeldzame aardmetalen daalde van meer dan 90 procent in 2023 naar 85 procent in 2025. Volgens de IEA kan dat tegen 2035 70 procent worden, als alle geplande projecten op tijd klaar zijn (IEA).
Hoe we hier kwamen
Een neodymiummagneet is ongeveer vijf keer sterker dan wat een iron-nitridemagneet nu haalt: circa 50 megagauss-oersted tegen circa 10 (MIT Technology Review, 2024). Daardoor zitten zeldzame aardmagneten in elektromotoren en windturbines. Kleiner en lichter is daar geld waard.
De schaarste zit niet in de grond. Zeldzame aardmetalen komen breed voor. De schaarste zit in de verwerking: scheiden, raffineren en tot magneet sinteren. Die kennis en capaciteit is over decennia in één land opgebouwd, mede door milieukosten die elders niemand wilde dragen. Europa opende pas recent zijn eerste eigen magnetenfabriek: Neo Performance Materials in Narva (Estland), 2.000 ton per jaar, genoeg voor ongeveer een miljoen elektrische auto's (Automotive World).
De economie erachter
De IEA noemt drie cijfers die de schaal tonen. De geplande magnetproductie komt in 2035 uit op slechts een derde van de verwachte mijnproductie. De geplande raffinagecapaciteit haalt ongeveer twee derde. En bij exportbeperkingen staat naar schatting 6,5 biljoen dollar aan jaarlijkse productie buiten China op het spel.
Daar staat een nuchter gegeven tegenover. Kritieke mineralen zijn ongeveer een kwart van de kosten van een batterijcel, maar slechts circa 3 procent van de prijs van een gemiddelde elektrische auto. Een prijsschok in magneten is dus zelden een kostenprobleem. Het is een leveringsprobleem: zonder magneet geen motor, wat de prijs ook is.
Wie wint bij een alternatief? Motorbouwers en windturbinefabrikanten die nu één leverancier hebben. Wie verliest? Vooral de prijsmacht van de dominante raffinaderijen. De publieke financiering steeg tussen 2023 en 2025 meer dan viervoudig naar 65 miljard dollar, maar de investeringen daalden in 2025 toch met 9 procent.
Er zijn ook harde kanttekeningen. Niron levert eerst voor toepassingen waar sterkte minder telt, zoals datacenters, industrie en consumentenelektronica. Een tweede fabriek van 10.000 ton per jaar (tot 1,8 miljard dollar, bouwstart in 2028) zou volgens het bedrijf zelf 1 tot 2 procent van de wereldmarkt dekken (Niron). Dat is een bedrijfsclaim, geen onafhankelijke meting. Verder speelt het rebound-risico: als magneten goedkoper en veiliger beschikbaar zijn, groeit de vraag naar motoren. MIT Technology Review meldde in 2024 dat de vraag naar neodymiummagneten tegen 2035 kan verdrievoudigen, terwijl de productie ongeveer verdubbelt. Een alternatief vult dat gat, het haalt de vraag er niet uit.
Implicatie voor de materialen-stack
In de materialen-stack is dit een schoolvoorbeeld van kunstmatige schaarste: de grondstof is er, de verwerkingsketen niet. Substitutie werkt hier als ontwerpkeuze. Wie een motor ontwerpt op een magneet van ijzer en stikstof, hoeft niet te concurreren om dysprosium. Het betekent wel dat de motor iets groter of het rendement iets lager wordt. Die afweging is nieuw, en tot nu toe bijna nooit gemaakt, omdat de magneet altijd beschikbaar leek. Vergelijkbare patronen zie je in de ontwikkelingen-feed, waar natriumbatterijen lithium vervangen.
Wat te volgen
De komende twaalf maanden zijn drie indicatoren bruikbaar. Eén: haalt Sartell de geplande start in het vroege voorjaar van 2027, en tegen welke kostprijs per kilo? Twee: verlaagt het aandeel van de grootste raffinagebron werkelijk verder dan 85 procent, zoals de IEA bij geplande projecten verwacht? Drie: publiceert een grote motorfabrikant een serie-ontwerp zonder zeldzame aarde, buiten de nichetoepassingen om?