Zonnestroom is goedkoop, toegang blijft schaars: huurders en appartementen buiten de zonnetransitie

In Sydney start deze maand een proef die een ongemakkelijk feit blootlegt. Onderzoekers van UNSW Canberra testen samen met de bedrijven Voltval en JT Solar een slim verdeelsysteem dat stroom tussen appartementen laat stromen. De aanleiding is hard: in Australië heeft slechts 3,5 procent van de appartementbewoners toegang tot zonnestroom op het eigen dak. Tegelijk wonen daar 2,5 miljoen mensen in een appartement. Balkonpanelen die je zelf inplugt, zijn er nog verboden (zie de ontwikkelingen-feed).

Het contrast met de techniek is groot. Zonnestroom is de goedkoopste elektriciteit in de geschiedenis. Het Internationaal Energieagentschap noemde zonne-PV in 2020 al de goedkoopste energiebron ooit. De panelen zijn er, de prijs is gevallen, de fysica werkt. Toch komt een grote groep mensen er niet bij. Niet omdat de stroom schaars is, maar omdat de toegang dat is. Die kloof loopt langs één lijn: wie bezit het dak.

Hoe we hier kwamen

Nederland telde eind 2024 ongeveer 28,6 gigawattpiek aan zonnepanelen, volgens de Monitor Zon-PV 2025. Op papier een succesverhaal. Maar de panelen liggen niet gelijk verdeeld. Onder eigenaar-bewoners ligt de adoptiegraad rond 48 procent. Bij woningcorporaties is dat ongeveer 24 procent. Bij private huurders zakt het naar zo'n 12 procent, blijkt uit cijfers van het CPB.

Dat patroon is geen toeval. Een dak met panelen verlaagt de energierekening van de bewoner. De rekening voor de installatie ligt bij de eigenaar van het pand. Bij een koophuis is dat dezelfde persoon. Bij een huurhuis niet: de verhuurder betaalt, de huurder profiteert. Economen noemen dit het split-incentive probleem. Het verklaart waarom verhuurders aarzelen, ook als panelen zich op papier terugverdienen. In de Verenigde Staten, waar 37 procent van de huishoudens huurt, remt precies dit mechanisme de uitrol op huurdaken, aldus onderzoek van de Frontier Group.

In de sociale huur gaat het sneller, omdat corporaties op schaal kunnen inkopen. Toch hapert ook daar de motor. Tussen juli 2024 en juli 2025 kregen 61.500 sociale huurwoningen panelen, een daling van 18 procent ten opzichte van het jaar ervoor.

De economie erachter

Regelgeving kan de kloof vergroten of dichten. Duitsland koos voor dichten. Bewoners mogen er sinds enkele jaren goedkope plug-and-play panelen aan hun balkon hangen. Het effect was meteen zichtbaar. In 2025 was ruim de helft van alle nieuwe zonne-installaties een balkonsysteem, bij 442.434 nieuwe installaties in totaal, meldt Solar Magazine. Adviesbureau EmpowerSource schat het totale aantal balkonsystemen inmiddels op zo'n 3 miljoen. Duitsland publiceerde in 2025 bovendien de eerste norm voor balkonzonnepanelen. Huren of klein wonen is daar geen blokkade meer.

Nederland staat plug-and-play systemen tot 800 watt toe, met een btw-nultarief op de aanschaf. De drempel ligt dus lager dan in Australië. Maar een landelijke subsidie ontbreekt. En de huurder blijft afhankelijk van toestemming van de verhuurder of de vereniging van eigenaren.

Daar komt een Nederlandse complicatie bij. De salderingsregeling stopt op 1 januari 2027. Vanaf dan kun je teruggeleverde stroom niet meer wegstrepen tegen je verbruik. De Rijksoverheid waarschuwde op 30 mei 2025 zelf dat dit nadelig uitpakt voor huurders van corporatiewoningen. Velen betalen vaste servicekosten voor de panelen, terwijl de opbrengst daalt. Zonder saldering wordt direct zelf verbruiken het nieuwe verdienmodel. En dat is juist lastig voor wie overdag werkt en geen thuisbatterij heeft. Opslag wordt zo de volgende drempel.

Implicatie voor de energie-stack

Voor de energie-stack verschuift hiermee de schaarste. De eerste fase ging over opwekken: panelen moesten goedkoper. Die slag is gewonnen. De tweede fase gaat over verdelen. Wie mag aansluiten? Wie bezit het dak? Wie draagt de kosten en wie de baten?

Dat is precies de schaarste die Project Alithea een ontwerpkeuze noemt. De zon is gratis en de techniek goedkoop. Of een gezin in een huurflat ervan profiteert, hangt af van een huurcontract, een vergadering van de VvE en een regel over balkonpanelen. Stuk voor stuk menselijke afspraken, geen natuurwet. De Australische proef met slimme verdeelsystemen en de Duitse balkonregels laten zien dat die afspraken te veranderen zijn.

Wat te volgen

Drie indicatoren tonen de komende twaalf maanden of de toegangskloof smaller wordt. Ten eerste het aandeel private huurwoningen met panelen, nu rond 12 procent. Ten tweede de groei van balkonsystemen in Nederland na 2027, wanneer zelfverbruik zwaarder gaat wegen dan saldering. Ten derde het aandeel sociale huurwoningen met panelen, dat steeg van 23,4 procent in juli 2024 naar 26,6 procent in juli 2025, maar waar het installatietempo onder druk staat. Wie de zonnetransitie wil afmaken, kijkt niet langer naar de prijs van een paneel, maar naar het slot op het dak.