De zon is goedkoop, de grond is schaars: hoe lokaal verzet de nieuwe rem op zonne-energie werd

In december 2024 nam het regionale parlement van Sardinië een wet aan die nieuwe wind- en zonneparken voor achttien maanden stillegde. De aanleiding was een burgerpetitie met ruim 210.000 gecertificeerde handtekeningen, meer dan een kwart van de gebruikelijke opkomst bij regionale verkiezingen op het eiland. Volgens adviesbureau Elemens werd na de wet 99 procent van het Sardijnse grondgebied ongeschikt verklaard voor nieuwe installaties.

De Italiaanse regering stapte naar het constitutionele hof. In maart 2025 verklaarde dat hof het moratorium onwettig: regio's mogen de nationale klimaatdoelen niet eenzijdig blokkeren. Toch is de uitkomst minder eenduidig dan het vonnis. Het verzet is niet verdwenen, het heeft alleen een andere vorm gekregen. En het laat een patroon zien dat losstaat van Sardinië: de prijs van een zonnepaneel is jarenlang gedaald, maar de grond eronder en de instemming eromheen zijn dat niet.

Hoe we hier kwamen

De economie van zonne-energie is in tien jaar omgekeerd. Toen panelen nog het grootste deel van de projectkosten vormden, was de vraag simpel: waar staat de zon het felst en het langst. Nu modules spotgoedkoop zijn, schuift de bindende beperking op. Niet de techniek bepaalt meer waar een park komt, maar de grond, het net en de mensen die ernaast wonen. Het Sardijnse conflict is daarvan een scherp voorbeeld (zie de ontwikkelingen-feed).

Nederland heeft die verschuiving in beleid gegoten. De zonneladder, vastgelegd in de Nationale Omgevingsvisie van 2020 en aangescherpt in afspraken uit 2023, kent vier voorkeursniveaus: eerst daken en gevels, dan onbebouwd terrein binnen de bebouwde kom, dan onbebouwd landelijk gebied, en pas als laatste landbouw- en natuurgrond. De redenering is dezelfde als op Sardinië, alleen omgekeerd ingevuld: open landschap is schaars, dus gebruik het zo laat mogelijk.

De economie erachter

Hoeveel grond kost zonne-energie eigenlijk? Een conventioneel zonnepark vraagt ruwweg 2.000 tot 4.000 hectare per gigawatt piekvermogen, afhankelijk van paneelrendement en opstelling. Agrivoltaïek, waarbij gewassen of vee onder en tussen de panelen blijven, halveert dat ongeveer tot rond de 1.140 hectare per gigawatt en kan de totale opbrengst per hectare met tot 186 procent verhogen door energie en landbouw te stapelen. Op EU-schaal blijft het totaal beheersbaar: bij een scenario waarin zon in 2050 de helft van de stroom levert, beslaat de infrastructuur 1,3 tot 1,7 procent van het landoppervlak (Nature Scientific Reports, 2021).

Het probleem is dat dat gemiddelde lokaal niet bestaat. Een paar procent landelijk zegt weinig over een dorp waar in één jaar honderden hectare op de markt komen. Daar ontstaat de echte botsing. De Sardijnse regio verdedigt haar wet met de stelling dat ze landschap, landbouw en toerisme beschermt tegen speculanten die goedkope grond opkopen en doorverkopen zodra de vergunning rond is. Grassroots-groepen noemen projecten van ontwikkelaars van het vasteland zelfs koloniaal. Of die woorden terecht zijn of niet, ze wijzen op een verdelingsvraag: de baten van een goedkoop paneel vallen bij de eigenaar en de afnemer, de lasten van het uitzicht en het grondgebruik bij de buurt.

Hier loert ook een rebound. Goedkope panelen maken grote parken rendabel op plekken waar dat eerder niet kon, juist omdat de grond goedkoop en de weerstand laag leek. Wie draagvlak als gratis grondstof behandelt, raakt het kwijt. Sardinië is daarvan het bewijs: 99 procent dichtgetimmerd is geen landschapsbeleid, het is een reactie op tempo zonder afstemming.

Implicatie voor de energie-stack

Voor de energie-stack is dit een leerzaam geval, omdat het de kern van de overvloedsgedachte test. Schaarste verdwijnt niet als een grondstof goedkoop wordt, ze verplaatst zich. De module is geen knelpunt meer, dus het knelpunt schuift naar de volgende schakel: grond, netcapaciteit en sociale instemming. Wie alleen de paneelprijs volgt, ziet overvloed. Wie de hele keten volgt, ziet dat het werk is verschoven van het laboratorium naar de gemeenteraad.

Dat maakt instemming een ontwerpvariabele, geen bijzaak. Agrivoltaïek, daken eerst, gedeeld eigendom met omwonenden: het zijn geen romantische extra's maar manieren om de volgende schaarste te verzachten voordat ze, zoals op Sardinië, in een blokkade verandert.

Wat te volgen

Drie indicatoren maken de komende twaalf maanden zichtbaar of het knelpunt verschuift of verstopt. Eerst: het aandeel nieuw zonnevermogen op daken versus open land in Nederland, de directe maat voor hoe streng de zonneladder in de praktijk werkt. Tweede: de uitkomst van de vervolgprocedures rond de Sardijnse geschikte-gebieden-regels, want het constitutionele vonnis sloot het conflict niet. Derde: de jaarlijkse bijbouw van agrivoltaïek in de EU, nu Frankrijk alleen al op 1 tot 2 gigawatt per jaar mikt. Daalt de grondconcurrentie terwijl het vermogen stijgt, dan wordt de schaarste echt verlegd in plaats van alleen verplaatst.