Gratis collegegeld trekt de mannen niet terug naar de collegebank
In het noorden van Michigan plakt Maggie Bacon flyers op pizzadozen. Meer dan vijfhonderd stuks, met daarop een uitnodiging voor een opleidings- en banenbeurs. Het is een poging om mannen naar een community college te krijgen, voor een certificaat, een diploma of zelfs één enkele cursus. De pizzadoos is geen marketinggrap. Het is een teken dat het klassieke beleidsinstrument, geld, tegen zijn grens loopt.
Michigan biedt sinds 2021 via het programma Michigan Reconnect gratis collegegeld aan inwoners van 25 jaar en ouder. De inschrijvingen stroomden binnen, maar vooral van vrouwen. Volgens staatscijfers over 2024-2025 halen ongeveer 35 procent meer vrouwen dan mannen een diploma of certificaat. Gouverneur Gretchen Whitmer wil de leeftijdsgrens nu verlagen van 25 naar 21 jaar en zet daarnaast in op stages en leerwerkplekken. De prijs van onderwijs daalt richting nul. De deelname van mannen daalt mee.
Dat patroon is de kern van dit verhaal. De schaarse factor in het hoger onderwijs is niet langer het collegegeld. Het is de bereidheid om de collegebank in te gaan.
Hoe we hier kwamen
De omslag is decennia oud. In 1970 waren mannen nog goed voor 58 procent van de Amerikaanse studenteninstroom. In 2025 is dat ongeveer 43 procent, tegenover 57 procent vrouwen, volgens het National Center for Education Statistics. Vrouwen behalen inmiddels 58 procent van de bachelordiploma's en 62 procent van de masterdiploma's.
Nederland laat hetzelfde beeld zien, alleen minder scherp. In het hbo en het wo is de verhouding ongeveer 54 procent vrouw tegen 46 procent man, meldt het CBS. Tussen 2021 en 2025 daalde de instroom van mannen in het hbo met 4.600. En wie wel begint, maakt het minder vaak af: van de vrouwen in het hbo heeft na vijf jaar 58,2 procent een diploma, van de mannen 40,4 procent.
Tegelijk was de toegang nooit groter. Open courseware, AI-tutors en gratis-collegegeldprogramma's duwen de marginale kosten van lesgeven richting nul. De basisbeurs keerde in 2023 terug. De aanbodkant ging open. De kloof sloot niet.
De economie erachter
Waarom haken mannen af terwijl het goedkoper wordt? Het antwoord zit in gemiste inkomsten, niet in lesgeld. De mediane Amerikaanse afgestudeerde verdiende in 2024 ongeveer 80.000 dollar per jaar. Maar goedbetaalde technische beroepen lopen van 50.000 tot ruim 130.000 dollar, vaak zonder studieschuld, terwijl de totale Amerikaanse studieschuld op 1,8 biljoen dollar staat. Voor een jonge man die vier jaar zonder loon afweegt tegen een leerwerkplek die vanaf dag één betaalt, wijst de rekensom vaak weg van de collegezaal. De opmars van AI in instapbanen voor kantoorwerk maakt die afweging scherper.
De arbeidsmarkt versterkt het effect. Gen Z maakte begin 2024 ongeveer 18 procent van de beroepsbevolking uit, maar 18- tot 25-jarigen waren goed voor bijna een kwart van alle nieuwe aanstellingen in de technische sector. Een sectoranalist telt inmiddels zo'n twee miljoen minder studenten dan tien jaar terug. Wie wint, zijn de techniek en de infrastructuur. Wie verliest, is lastiger te zien: de hogere levensinkomsten en betere gezondheidsuitkomsten die gemiddeld bij een diploma horen, en de instroombasis van de universiteiten zelf.
Dat gratis collegegeld de kloof niet vanzelf dicht, blijkt uit de cijfers zelf. Een analyse uit 2020 van 33 zogeheten Promise-programma's, die gratis collegegeld bieden aan een lokaal community college, vond een gemiddelde inschrijvingsstijging van 22 procent, ongeveer 180 studenten per instelling. Maar het effect was wisselend: groot voor sommige groepen, nul voor andere. Programma's die als eerste de volledige rekening betaalden, lieten de inschrijving van witte studenten meer dan verdubbelen, maar bewogen niets bij andere groepen. Geld verschuift wie zich inschrijft. Het sluit de mannenkloof zelden, omdat de bindende beperking nooit alleen geld was.
Implicatie voor de onderwijs-stack
In de onderwijs-stack van Project Alithea nadert de kostprijs van lesgeven nul, maar blijven drie knelpunten staan: erkenning, dus het diploma als signaal, vraag, dus wie er opdaagt, en relevantie, dus of de inhoud het alternatief verslaat. Een eerdere analyse liet zien hoe erkenning de flessenhals werd toen de les bijna gratis werd; zie de ontwikkelingen-feed. Michigan valt nu de vraagkant aan. Niet met een lagere prijs, want die is al nul, maar met reclame, een lagere leeftijdsgrens en leerwerkplekken die meteen loon opleveren.
Dat is de stelling van Project Alithea, omgekeerd toegepast. Schaarste is een ontwerpkeuze. Maar een overvloed aan aanbod schept zijn eigen nieuwe schaarste, dit keer aan de vraagkant. Een gratis collegebank is geen overvloed zolang een groot deel van de doelgroep er een betere deal naast ziet liggen.
Wat te volgen
Drie indicatoren bepalen of dit kantelt. Eerst: of de verlaging van de Michigan Reconnect-leeftijd naar 21 jaar de kloof van 35 procent meetbaar verkleint, of vooral nog meer vrouwen aantrekt. Tweede: de eerstejaarsinstroom van mannen in het Nederlandse hbo en wo in de CBS-cijfers, en of de daling van 4.600 stabiliseert of doorzet. Derde: het loonverschil tussen techniek en kantoorwerk. Stijgen de lonen in de technische beroepen verder, dan stijgt de gemiste-inkomstenrekening van studeren mee, en wordt elke gratis collegebank een duurdere lege stoel.