De zon is de goedkoopste stroom ooit, toch zitten 600 miljoen Afrikanen in het donker
Zonne-energie is de goedkoopste bron van nieuwe stroom in de geschiedenis. De gemiddelde kostprijs van een grootschalige zonnecentrale zakte in 2024 naar 0,043 dollar per kilowattuur, becijferde het Internationaal Agentschap voor Hernieuwbare Energie (IRENA). Dat is ongeveer 41 procent goedkoper dan de goedkoopste fossiele optie. De installatiekosten per kilowatt liggen 87 procent lager dan in 2010.
Toch zitten 600 miljoen Afrikanen zonder stroom, bijna twee op de vijf inwoners van het continent, becijfert het Internationaal Energieagentschap (IEA). Wereldwijd missen 730 miljoen mensen elektriciteit. Tachtig procent van hen woont in Afrika ten zuiden van de Sahara. De zon schijnt daar volop. De stroom blijft schaars.
Die tegenstelling kwam deze maand twee keer terug. MIT Technology Review zette "de zaak voor zonne-energie in Kenia" op de lijst van verhalen om te volgen zie de ontwikkelingen-feed. In de Filipijnen zei energieminister Sharon Garin dat hernieuwbare energie "geen bijverhaal is in onze economische groei, maar de hoofdtekst". Schaarste aan stroom is geen natuurwet. Het is een ontwerpkeuze.
Hoe we hier kwamen
De klassieke route naar stroom loopt via een centraal net. Een staatsbedrijf bouwt centrales en trekt lijnen naar steden, daarna naar dorpen. Dat model werkt slecht bij lage bevolkingsdichtheid. Een kabel naar een afgelegen gehucht kost veel en levert weinig op. Daardoor bleven rurale gebieden decennialang onbediend.
Kenia laat zien dat het anders kan. De toegang tot elektriciteit steeg van 37 procent in 2013 naar 79 procent in 2023, aldus het IEA. Niet door een groot net alleen, maar door een mix van netuitbreiding, lokale mini-netten en losse zonnesystemen op daken. Kenia is goed voor ongeveer driekwart van alle verkochte zonne-thuissystemen in Oost-Afrika. Een op de vijf huishoudens gebruikt een mini-net of een standalone systeem.
De motor is een betaalmodel, geen paneel. Bedrijven als M-KOPA, d.light en Sun King verkopen zonnesystemen met "betaal naar gebruik": kleine termijnen via mobiel geld, met het systeem zelf als onderpand. Dat haalt het grote bedrag vooraf weg.
De economie erachter
Hier zit de echte flessenhals. Universele toegang in Afrika vergt volgens het IEA ongeveer 15 miljard dollar per jaar tot 2035, samen bijna 150 miljard. Bijna de helft daarvan, 7 miljard per jaar, gaat naar netuitbreiding. Een derde, 5 miljard, gaat naar mini-netten en ruim 20 procent, 3 miljard, naar zonne-thuissystemen.
Het werkelijke geld blijft ver achter. Minder dan 2,5 miljard dollar per jaar bereikt nu Afrika ten zuiden van de Sahara, grofweg een zesde van wat nodig is. Overheidsbudgetten in 23 landen stegen naar 1,9 miljard dollar in 2025, vanaf 1,1 miljard in 2024. Nog altijd een fractie.
Het gevolg is een race tegen de demografie. In 2024 kwamen er 6,8 miljoen nieuwe aansluitingen bij ten zuiden van de Sahara, 2 procent meer dan een jaar eerder. Toch daalde het aantal mensen zonder stroom met slechts 4 miljoen, omdat de bevolking in dezelfde gebieden groeit. Huishoudens winnen zodra kerosine en losse telefoonopladingen wegvallen. Financiers zoeken hun rendement juist bij de zwakste betalers.
Er is een tweede kanttekening. "Toegang" zegt weinig over hoeveel stroom iemand krijgt. In het meerlagenkader van de Wereldbank betekent het laagste niveau een paar uur stroom per dag: genoeg voor licht en een telefoonlader, soms maar 0,14 kilowattuur. Een losstaand systeem komt zelden hoger. Voor een koelkast, een waterpomp of een werkplaats is meer nodig. De kloof tussen "aangesloten" en "genoeg voor productief gebruik" blijft groot.
Implicatie voor de energie-stack
Voor de energie-stack draait dit de gangbare logica om. De aanname is dat overvloed begint bij goedkope opwekking. Afrika laat zien dat opwekking het probleem niet is. Het paneel is goedkoop, de zon gratis. De schaarste zit in de keten erna: kapitaal tegen betaalbare rente, een net dat de stroom verdeelt en een betaalmodel dat werkt zonder spaargeld.
Dat is de kern van het abundance-argument. Schaarste is hier een ontwerpkeuze, geen tekort aan zonlicht. De Filipijnen kiezen voor een snelle vergunningroute en publieke sturing. Kenia leunt op een privaat betaalmodel en mini-netten. Beide tonen dat financiering en beleid bepalen wie in het donker blijft.
Wat te volgen
Drie indicatoren maken het komende jaar het verschil zichtbaar. Een: of de jaarlijkse financiering naar Afrika ten zuiden van de Sahara richting 15 miljard dollar beweegt, of onder 2,5 miljard blijft steken. Twee: het aandeel nieuwe aansluitingen via mini-netten en zonnesystemen in plaats van het centrale net. Drie: het volume aan verpakte klantleningen, zoals de bundeling van 156 miljoen dollar Keniaanse zonneleningen door Sun King en Citi in 2025, want dat bepaalt of privaat kapitaal echt opschaalt.